Bolejik fizikasinin standart modelinde we Albert Eynsteynin ayratin nisbililik teoriyasynda, wakuumdaky yagtylyk tizligi (c) ahli belli madda we maglumat formalary ucin mutlak kosmiki tizlik cagi hokmunde hyzmat edyar. Yone, nisbililigin matematiki corciwesi hemise yagtylykdan calt hereket edyan bolejiklerin barlygyny goni gadagan etmeyyar. Bu gipotetiki bolejikler tahionlar diyip bellidir.
1. Tahionlaryn taryhy gelip cykysy
1917-nji yylda fizik Richard Tolman yagtylykdan calt hereketlenmenin sebap-netije bozulmalaryna getirjegini boyun aldy. Hazirki tahion dusunjesini esasan fizik Gerald Faynberg dosedi. Madanyn uc kategoriasy:
- Bradionlar: hakyky massaly bolejikler, hemise c-den hayal (mes. protonlar, elektronlar).
- Lyuksonlar: massasyz bolejikler, takyk c tizlikde (mes. fotonlar).
- Tahionlar: hyyaly massaly gipotetiki bolejikler, hemise c-den calt.
2. Hyyaly massanyn kinematikasy
Eger tizlik (v) c-den uly bolsa, kok belgisinin astyndaky anlatma (1 - v²/c²) otricatel bolyar. Energiyanin (E) hakyky bolup galmagy ucin, dynclyk massasy (m₀) hem hyyaly bolmaly.
Ters energiya-tizlik gatnasynygy
Energiya yitirilmegi olaryn tizligini artdyryar. Nol energiyaly tahion caksiz tizlikde hereket edyar.
3. Kwant meydany teoriyasynda tahionlar
Kwant meydany teoriyasynda tahion yagtylykdan calt bolejik hokmunde dal-de, ulgamyn durnuksyzlygynyn gorkezijisi hokmunde dusindirilyyar. Bu durnuksyzlyk tahion kondensasiyasy arkaly cozyulyar. In meshgur mysal Higgs meydanydyr.
Netije
Tahionlar zarinc matematiki gyzyklanma we mohum nazary gural bolup galyar. Fiziki yagtylykdan calt bolejikler hic hacan tapylmadyk bolsa-da, hyyaly massa we tahion meydanlarynyn matematikasy kwant meydany teoriyasyny we alimdaky massanyn gelip cykysyny hazirki zaman dusunmegi ucin merkezdir.