Zarracik fizikasinin standart modelinda va Albert Aynstaynin xususi nisbilik nazariyyasinda, vakuumda isiq surati (c) butun malum madda va informasiya formalari ucun mutlaq kosmik surat haddi kimi cixi edir. Lakin nisbilik riyazi carcivasi isiqdan suratli zarraciklarin movcudlugunu aciq sekilda qadaqan etmir. Bu hipotetik zarraciklar taxionlar kimi taninir.
1. Taxionlarin tarixi manbasi
1917-ci ilda fizik Richard Tolman isiqdan suratli harakaatin sabab-natica pozuntusu yaradacagini basd etmisdir. Muasir taxion konsepsiyasi asa fizik Gerald Faynberqa malniyyadir. O, 1967-ci il meqalesinda "taxion" terminini yunanca tachys (suratli) sozundan yaratmisdir. Maddenin uc kategoriyasi:
- Bradionlar: real kutlali zarraciklar, hamisa c-den yavash (mes. protonlar, elektronlar).
- Lyuksonlar: kutlasiz zarraciklar, daqiq c suratinda (mes. fotonlar).
- Taxionlar: xayali kutlali hipotetik zarraciklar, hamisa c-den suratli.
2. Xayali kutlanin kinematikasi
Surat (v) c-den boyuk olduqda, kok isarasi altindaki ifada (1 - v²/c²) manfi olur. Enerjinin (E) real qalmasi ucun, istirahad kutlasi (m₀) da xayali olmalidir.
Enerji-surat tars asililiq
Taxionlarin an qarimaqarisi xususiyyati odur ki, enerji itkilmasi suratlarini arttirir. Sifir enerjili taxion sonsuz suratla harakat edir.
3. Kvant sahe nazariyyasinda taxionlar
Kvant sahe nazariyyasinda taxion isiqdan suratli zarracik deyil, sistemin qeyri-sabitliyi gostericisi kimi basna dusuler. Bu qeyri-sabitlik taxion kondensasiyasi ila hall olunur. An mashhur numinesi Higgs sahasidir.
4. OPERA anomaliyasi
2011-ci ilda OPERA tacrubasi ilk basta isiqdan suratli harakat edan neytrinolar haqqinda mesaj vermisdi. Lakin sonraki arasdirmalar anomaliyanin avadanliq nasazliqlarindan qaynaqlandigini uze cixardi.
Natica
Taxionlar zerin riyazi maraqliliq va vacib nazari alat olaraq qalir. Fiziki suratli zarraciklar hec vaxt askar edilmasa da, xayali kutla va taxion sahasinin riyaziyyati kvant sahe nazariyyasi va kainatin kutla manbayinin muasir anlayisi ucun markazidir.